Upadłość konsumencka — procedura, umorzenie długów i wpływ na kredyt hipoteczny

Czym jest upadłość konsumencka?

Upadłość konsumencka to sądowa procedura oddłużeniowa przeznaczona dla osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, które stały się niewypłacalne — czyli utraciły zdolność do regulowania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Procedura ta pozwala na częściowe lub całkowite umorzenie długów po wykonaniu planu spłaty wierzycieli.

Instytucja upadłości konsumenckiej w Polsce jest regulowana przez ustawę Prawo upadłościowe (Dz.U. 2003 nr 60 poz. 535 z późn. zm.). Przełomowe zmiany z marca 2020 r. znacząco uprościły procedurę i rozszerzyły dostęp do oddłużenia, co spowodowało lawinowy wzrost liczby wniosków.

Warunki ogłoszenia upadłości konsumenckiej

Aby złożyć wniosek o upadłość konsumencką, musisz spełnić następujące warunki:

• Status konsumenta — musisz być osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej (byli przedsiębiorcy mogą składać wniosek po wykreśleniu z CEIDG)
• Niewypłacalność — musisz być niewypłacalny, czyli utracić zdolność do regulowania wymagalnych zobowiązań. Domniemywa się niewypłacalność, jeśli opóźnienie w płatnościach przekracza 3 miesiące
• Centrum życiowe w Polsce — główne miejsce Twojej aktywności życiowej (COMI) musi znajdować się w Polsce

Od 2020 roku sąd nie bada na etapie wniosku, dlaczego doszło do niewypłacalności. Oznacza to, że upadłość mogą ogłosić również osoby, które zadłużyły się w sposób nieodpowiedzialny. Moralność postępowania dłużnika wpływa natomiast na długość planu spłaty.

Procedura upadłości konsumenckiej krok po kroku

Procedura upadłości konsumenckiej składa się z kilku etapów:

• 1. Złożenie wniosku — wniosek składa się do sądu rejonowego (wydział gospodarczy ds. upadłościowych) na formularzu urzędowym. Opłata wynosi 30 zł. We wniosku podaje się listę wierzycieli, wysokość zobowiązań, majątek i dochody
• 2. Ogłoszenie upadłości — sąd ogłasza upadłość (zazwyczaj w ciągu kilku tygodni od złożenia wniosku) i wyznacza syndyka
• 3. Likwidacja masy upadłości — syndyk przejmuje zarząd nad majątkiem dłużnika, sporządza listę wierzytelności i przeprowadza likwidację (sprzedaż) majątku
• 4. Plan spłaty wierzycieli — sąd ustala plan spłaty, określając jaką część długów dłużnik musi spłacić i w jakim czasie
• 5. Wykonanie planu spłaty — dłużnik realizuje plan spłaty przez okres 12–84 miesięcy
• 6. Umorzenie pozostałych długów — po wykonaniu planu spłaty sąd umarza niespłacone zobowiązania

Plan spłaty — jak długo trwa?

Długość planu spłaty zależy od przyczyn niewypłacalności i postawy dłużnika:

• Do 36 miesięcy (3 lata) — jeśli dłużnik nie doprowadził do niewypłacalności umyślnie ani wskutek rażącego niedbalstwa (np. utrata pracy, choroba, rozwód)
• Od 36 do 84 miesięcy (3–7 lat) — jeśli dłużnik przyczynił się do niewypłacalności umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa (np. zaciąganie kredytów bez zdolności do ich spłaty)
• Umorzenie bez planu spłaty — w wyjątkowych sytuacjach (np. ciężka choroba, trwała niezdolność do pracy) sąd może umorzyć długi bez ustalania planu spłaty

Wpływ upadłości na hipotekę i mieszkanie

Upadłość konsumencka ma poważne konsekwencje dla nieruchomości obciążonej hipoteką:

• Nieruchomość wchodzi do masy upadłości — syndyk ma obowiązek zlikwidować (sprzedać) majątek upadłego, w tym mieszkanie lub dom
• Sprzedaż nieruchomości — syndyk sprzedaje nieruchomość, a uzyskane środki w pierwszej kolejności trafiają do banku-wierzyciela hipotecznego (hipoteka daje prawo do uprzywilejowanego zaspokojenia)
• Kwota na wynajem — jeśli upadły zamieszkuje w lokalu wchodzącym do masy upadłości, sąd wydziela z ceny sprzedaży kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu na okres 12–24 miesięcy, aby upadły mógł zapewnić sobie mieszkanie
• Reszta długu hipotecznego — jeśli cena sprzedaży nieruchomości nie pokryła całego zadłużenia, pozostała część wchodzi do planu spłaty i może zostać umorzona

Syndyk — rola w postępowaniu

Syndyk to licencjonowany doradca restrukturyzacyjny wyznaczany przez sąd do zarządzania majątkiem upadłego. Jego główne obowiązki to:

• Przejęcie zarządu nad majątkiem upadłego (masa upadłości)
• Sporządzenie listy wierzytelności (spisu wszystkich długów)
• Likwidacja (sprzedaż) składników masy upadłości
• Podział uzyskanych środków między wierzycieli
• Kontrola wykonywania planu spłaty przez upadłego

Wynagrodzenie syndyka pokrywane jest z masy upadłości. Jeśli masa upadłości jest niewystarczająca, koszty pokrywa Skarb Państwa.

BIK po upadłości konsumenckiej

Upadłość konsumencka ma istotny wpływ na historię kredytową w BIK (Biurze Informacji Kredytowej):

• Informacja o upadłości jest widoczna w raporcie BIK i znacząco obniża scoring kredytowy
• Dane o zobowiązaniach objętych upadłością są przetwarzane w BIK przez 10 lat od daty ich powstania (nie od daty upadłości)
• Po umorzeniu długów i upływie okresu przechowywania danych, informacje są usuwane z bazy BIK
• W praktyce uzyskanie nowego kredytu (zwłaszcza hipotecznego) po upadłości jest bardzo trudne przez wiele lat

Jakich długów nie można umorzyć?

Upadłość konsumencka nie pozwala na umorzenie wszystkich zobowiązań. Nie podlegają umorzeniu:

• Alimenty
• Renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy lub śmierci
• Zobowiązania celowo nieujawnione we wniosku (jeśli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu)
• Grzywny, kary pieniężne i obowiązki naprawienia szkody orzeczone w postępowaniu karnym

Sprawdź też: BIK | Scoring BIK | Zdolność kredytowa | Kalkulator budżetu domowego

Najczęściej zadawane pytania

Ile kosztuje upadłość konsumencka?

Opłata sądowa od wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej wynosi jedynie 30 zł. Koszty syndyka są pokrywane z masy upadłości (majątku dłużnika), a jeśli masa jest niewystarczająca — tymczasowo przez Skarb Państwa. Dodatkowym kosztem może być wynagrodzenie prawnika, jeśli zdecydujesz się na profesjonalną pomoc (typowo 2 000–5 000 zł). Można również złożyć wniosek samodzielnie.

Czy po upadłości stracę mieszkanie?

Jeśli posiadasz nieruchomość (mieszkanie, dom), wejdzie ona do masy upadłości i syndyk będzie zobowiązany ją sprzedać. Dotyczy to zarówno nieruchomości obciążonych hipoteką, jak i wolnych od obciążeń. Sąd wydzieli jednak z ceny sprzedaży kwotę na wynajem mieszkania zastępczego na okres 12–24 miesięcy. Jeśli mieszkasz w lokalu wynajmowanym, upadłość nie wpływa bezpośrednio na Twoją umowę najmu.

Jak długo trwa procedura upadłości konsumenckiej?

Cała procedura od złożenia wniosku do umorzenia długów trwa zazwyczaj od 2 do 8 lat. Ogłoszenie upadłości następuje w ciągu kilku tygodni od wniosku. Likwidacja majątku trwa od kilku miesięcy do roku. Następnie sąd ustala plan spłaty na okres 12–84 miesięcy (1–7 lat). Dopiero po wykonaniu planu spłaty sąd umarza niespłacone zobowiązania.

Czy mogę zaciągnąć nowy kredyt po upadłości konsumenckiej?

Formalnie tak, ale w praktyce jest to bardzo trudne przez wiele lat. Informacja o upadłości widnieje w BIK i drastycznie obniża scoring kredytowy. Banki traktują osoby po upadłości jako klientów wysokiego ryzyka. Kredyt hipoteczny po upadłości jest praktycznie nieosiągalny przez minimum 5–10 lat. Drobne zobowiązania (karty, zakupy ratalne) mogą być dostępne wcześniej, ale na gorszych warunkach.

Czy w trakcie planu spłaty mogę zaciągać nowe zobowiązania?

W trakcie wykonywania planu spłaty nie możesz zaciągać nowych zobowiązań (kredytów, pożyczek) bez zgody sądu, chyba że są to drobne zobowiązania niezbędne do zaspokojenia bieżących potrzeb życiowych. Naruszenie tego zakazu może skutkować uchyleniem planu spłaty i odmową umorzenia zobowiązań. Sąd monitoruje sytuację finansową upadłego przez cały okres planu spłaty.